ภาพรวมการจัดการขยะมูลฝอยทั่วโลกสู่เศรษฐกิจหมุนเวียน

รายงาน What a Waste 3.0 ประเมินว่า ปริมาณขยะทั่วโลกกำลังเพิ่มขึ้นเร็วกว่าที่เคยคาดการณ์ไว้ โดยรายงาน What a Waste 2.0 เมื่อปี 2561 ประเมินว่าโลกจะมีปริมาณขยะ 2.59 พันล้านตันภายในปี 2573 แต่ตัวเลขล่าสุดแสดงให้เห็นว่า ในปี 2565 โลกมีปริมาณขยะเกิดขึ้นแล้วถึง 2.56 พันล้านตัน

การเกิดขยะมีสัดส่วนแตกต่างกันอย่างมากระหว่างกลุ่มประเทศตามระดับรายได้และภูมิภาคต่าง ๆ โดยประเทศรายได้สูงมีประชากรคิดเป็น 16% ของประชากรโลก แต่ก่อให้เกิดขยะ 29% ของปริมาณขยะทั่วโลกในปี 2565 และมีปริมาณขยะต่อหัวสูงที่สุด

ส่วนประเทศรายได้ปานกลางระดับสูง ซึ่งมีประชากรคิดเป็น 36% ของประชากรโลก เป็นกลุ่มที่ก่อให้เกิดขยะในสัดส่วนมากที่สุดถึง 42% ขณะที่ประเทศรายได้ปานกลางระดับต่ำมีประชากรประมาณ 40% ของประชากรโลก และก่อให้เกิดขยะ 25% ส่วนประเทศรายได้ต่ำมีประชากร 9% และก่อให้เกิดขยะ 4% ของปริมาณขยะทั่วโลก

เมื่อพิจารณาตามภูมิภาค พบว่าเอเชียตะวันออกและแปซิฟิกมีสัดส่วนการเกิดขยะมากที่สุด คิดเป็น 33% ของปริมาณขยะทั่วโลก ขณะที่ภูมิภาคตะวันออกกลางและแอฟริกาเหนือมีสัดส่วนน้อยที่สุดที่ 6%

ภายใต้สถานการณ์ที่ดำเนินธุรกิจตามปกติ คาดว่าปริมาณขยะทั่วโลกจะเพิ่มขึ้นจาก 2.56 พันล้านตันในปี 2565 เป็น 3.86 พันล้านตันภายในปี 2593 หรือเพิ่มขึ้น 50%

สำหรับประเทศรายได้ต่ำ คาดว่าปริมาณขยะจะเพิ่มขึ้นมากกว่า 2 เท่าภายในปี 2593 โดยภูมิภาคแอฟริกาตอนใต้ของทะเลทรายซาฮาราและเอเชียใต้จะมีอัตราการเติบโตของปริมาณขยะสูงที่สุด 

ขยะอาหารและขยะจากสวนคิดเป็นสัดส่วนส่วนใหญ่ขององค์ประกอบขยะชุมชนในประเทศรายได้ต่ำ โดยมีสัดส่วนรวมกัน 52% ของปริมาณขยะที่เกิดขึ้นทั้งหมด

ในทางตรงกันข้าม ประเทศที่มีรายได้สูงกว่ามีองค์ประกอบขยะส่วนใหญ่เป็นวัสดุรีไซเคิลประเภทแห้ง สิ่งทอ และขยะเครื่องใช้ไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ ซึ่งรวมกันคิดเป็นประมาณ 50% ของขยะชุมชน

ขยะพลาสติกคิดเป็นประมาณ 12.5% ของขยะมูลฝอยชุมชนทั่วโลก โดยสัดส่วนดังกล่าวแตกต่างกันตั้งแต่ 8.1% ในประเทศรายได้ต่ำ ไปจนถึง 13.1% ในประเทศรายได้ปานกลางระดับสูง

ขณะที่พลาสติกใช้ครั้งเดียวทิ้งมีสัดส่วนประมาณ 65% ของขยะพลาสติกจากขยะมูลฝอยชุมชนทั้งหมดที่เกิดขึ้นทั่วโลกในแต่ละปี

อัตราการเก็บรวบรวมขยะมีความแตกต่างกันอย่างชัดเจนระหว่างกลุ่มประเทศตามระดับรายได้และภูมิภาค ประเทศรายได้สูงและประเทศรายได้ปานกลางระดับสูงมีอัตราการเก็บรวบรวมขยะในระดับสูง โดยภูมิภาคที่มีรายได้สูง เช่น อเมริกาเหนือ มีอัตราการเก็บรวบรวมขยะใกล้เคียง 100% ส่วนประเทศรายได้ปานกลางระดับสูงมีอัตราการเก็บรวบรวมประมาณ 89%

ในทางตรงกันข้าม ประเทศรายได้ปานกลางระดับต่ำสามารถเก็บรวบรวมขยะได้ 61% และประเทศรายได้ต่ำเก็บรวบรวมได้เพียง 28%

ความแตกต่างดังกล่าวยังปรากฏชัดในระดับภูมิภาค โดยเอเชียใต้และแอฟริกาตอนใต้ของทะเลทรายซาฮารามีอัตราการเก็บรวบรวมขยะต่ำที่สุดในโลก อยู่ที่ 67% และ 31% ตามลำดับ

การจัดการขยะทั่วโลกมีความแตกต่างกันอย่างมากตามระดับรายได้และภูมิภาค

แม้ว่าประเทศรายได้สูงจะมีขยะมูลฝอยชุมชนเกือบ 100% ที่ได้รับการจัดการในสถานที่ซึ่งมีระบบควบคุมอย่างเหมาะสม ซึ่งเป็นไปตามเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDG) ด้านการจัดการขยะอย่างปลอดภัย (UN-Habitat and UNSD 2018) แต่ในประเทศรายได้ต่ำมีขยะเพียง 3% ที่ได้รับการจัดการในสถานที่ซึ่งมีระบบควบคุมอย่างเหมาะสม โดยขยะส่วนใหญ่ไม่ได้รับการเก็บรวบรวมหรือถูกนำไปทิ้งในพื้นที่เทกองขยะ

ทั่วโลก การฝังกลบยังคงเป็นวิธีจัดการขยะที่ใช้กันมากที่สุด คิดเป็น 29% ของขยะทั้งหมด รองลงมาคือการนำวัสดุกลับมาใช้ประโยชน์ผ่านการรีไซเคิล การทำปุ๋ยหมัก และการย่อยสลายแบบไม่ใช้ออกซิเจน คิดเป็น 21% และการเผาขยะเพื่อผลิตพลังงาน คิดเป็น 20%

ส่วนขยะที่เหลืออีก 30% ของปริมาณขยะทั่วโลกถูกนำไปทิ้งในพื้นที่เปิดโล่งโดยไม่มีการควบคุม หรือไม่ได้รับการเก็บรวบรวมเลย ปัญหานี้รุนแรงที่สุดในประเทศรายได้ต่ำและภูมิภาคที่มีการเติบโตอย่างรวดเร็ว เช่น แอฟริกาตอนใต้ของทะเลทรายซาฮาราและเอเชียใต้

ขยะอาหารเป็นความท้าทายเฉพาะด้าน เนื่องจากเกิดขึ้นอย่างแพร่หลาย มีแนวปฏิบัติที่แตกต่างกันตามวัฒนธรรม และมีความซับซ้อนในการเก็บรวบรวมขยะอินทรีย์ที่ไม่มีสิ่งปนเปื้อน โดยขยะอาหารเป็นองค์ประกอบที่มีสัดส่วนมากที่สุดของขยะมูลฝอยชุมชนทั่วโลก คิดเป็น 38%

แม้ว่าการทำปุ๋ยหมักและการย่อยสลายแบบไม่ใช้ออกซิเจนจะเป็นทางเลือกในการจัดการขยะที่ยั่งยืนที่สุด แต่การนำวิธีการดังกล่าวมาใช้ยังคงมีข้อจำกัด โดยทั่วโลกมีขยะเพียง 6% ที่ถูกนำไปทำปุ๋ยหมักหรือผ่านกระบวนการย่อยสลายแบบไม่ใช้ออกซิเจน ส่วนในประเทศรายได้ต่ำ สัดส่วนดังกล่าวลดลงเหลือน้อยกว่า 1%

ขยะพลาสติกเป็นประเด็นที่น่ากังวลอย่างมาก โดยขยะพลาสติกเกือบ 29% หรือประมาณ 93 ล้านตันต่อปี เป็นขยะที่ได้รับการจัดการอย่างไม่เหมาะสม ในจำนวนนี้ 13% เป็นขยะที่ได้รับการจัดการอย่างไม่มีประสิทธิภาพในสถานที่ที่ไม่มีระบบควบคุม เช่น พื้นที่เทกองขยะ และอีก 16% เป็นขยะที่ไม่ได้รับการเก็บรวบรวม

ประเทศรายได้ปานกลางเป็นแหล่งกำเนิดหลักของขยะพลาสติกที่ไม่ได้รับการจัดการอย่างเหมาะสม โดยก่อให้เกิดขยะในสัดส่วน 87% ของปริมาณทั่วโลก

ภูมิภาคแอฟริกาตอนใต้ของทะเลทรายซาฮารา เอเชียใต้ และเอเชียตะวันออกและแปซิฟิก เป็นพื้นที่ที่ก่อให้เกิดขยะพลาสติกที่ไม่ได้รับการจัดการในปริมาณมากที่สุด อยู่ที่ 15 ล้านตัน 14 ล้านตัน และ 12 ล้านตัน ตามลำดับ

เกือบทุกประเทศมีกฎหมายกำกับดูแลการจัดการขยะมูลฝอย และ 70% ของประเทศรายงานว่ามียุทธศาสตร์การจัดการขยะมูลฝอยระดับชาติ รัฐบาลท้องถิ่นมักกำหนดกฎระเบียบเพิ่มเติม เช่น ข้อกำหนดให้คัดแยกขยะตั้งแต่ต้นทาง เพื่อเสริมความเข้มแข็งให้กับกฎหมายระดับชาติ

ทั่วโลกมี 88% ของประเทศที่มีนโยบายระดับชาติเพื่อจัดการปัญหาพลาสติก โดยมาตรการต้นทาง เช่น การจัดเก็บภาษี การห้ามใช้ และการเรียกเก็บค่าธรรมเนียมจากการนำเข้าและการผลิต เป็นมาตรการที่มีการนำมาใช้แพร่หลายมากที่สุด

หลักความรับผิดชอบที่เพิ่มขึ้นของผู้ผลิต (Extended Producer Responsibility: EPR)

เป็นแนวทางที่นำมาใช้กันทั่วไป เพื่อให้ผู้ผลิตและซัพพลายเออร์วัสดุพลาสติกเข้ามามีส่วนร่วมในการจัดการและรีไซเคิลผลิตภัณฑ์พลาสติก (OECD 2016) อย่างไรก็ตาม จนถึงปัจจุบัน การดำเนินการในทางปฏิบัติยังคงจำกัดอยู่ในประเทศรายได้สูงเป็นส่วนใหญ่

ข้อจำกัดด้านขีดความสามารถในการกำกับดูแล ความพร้อมและความน่าเชื่อถือของข้อมูล รวมถึงกลไกการบังคับใช้กฎหมายที่ไม่เพียงพอ เป็นอุปสรรคต่อการสร้างผลกระทบในวงกว้างของมาตรการเหล่านี้ ขณะที่มาตรการต่าง ๆ เช่น ระบบรับคืนบรรจุภัณฑ์เครื่องดื่มเพื่อรับเงินมัดจำคืน ยังมีการนำมาใช้ไม่แพร่หลายนัก

การจัดการขยะมูลฝอยส่วนใหญ่เป็นความรับผิดชอบของหน่วยงานท้องถิ่น โดยหน่วยงานระดับเทศบาลหรือมหานครเป็นผู้กำกับดูแลบริการจัดการขยะส่วนใหญ่ การมีส่วนร่วมโดยตรงของรัฐบาลกลางในการดำเนินงานด้านขยะยังไม่แพร่หลาย และโดยทั่วไปจำกัดอยู่ในประเทศขนาดเล็กและประเทศหมู่เกาะ

การดำเนินงานด้านการจัดการขยะประมาณครึ่งหนึ่งอยู่ภายใต้การบริหารของภาครัฐ ส่วนที่เหลือแบ่งระหว่างการดำเนินงานของภาคเอกชนและรูปแบบความร่วมมือระหว่างภาครัฐกับเอกชน

การมีส่วนร่วมของภาคเอกชนพบมากที่สุดในด้านการบำบัดและกำจัดขยะ โดยมักดำเนินงานผ่านสัญญาสัมปทาน รวมถึงสัญญาการให้บริการและสัญญาแฟรนไชส์

แม้ว่าการดำเนินงานร่วมกันระหว่างเทศบาลเพื่อให้บริการจัดการขยะมีประโยชน์หลายประการ แต่ความร่วมมือในลักษณะดังกล่าวยังมีอยู่อย่างจำกัด ซึ่งอาจเป็นอุปสรรคต่อการเพิ่มประสิทธิภาพและการประหยัดต้นทุน

กิจกรรมด้านการจัดการขยะและการรีไซเคิลเป็นแหล่งจ้างงานที่สำคัญ โดยคาดว่ามีแรงงานจัดการขยะในเขตเมืองประมาณ 18 ล้านคน หรือเทียบเท่ากับประมาณ 0.3% ของประชากรเมืองทั่วโลก

ในประเทศรายได้ต่ำ แรงงานส่วนใหญ่ประกอบอาชีพในด้านการเก็บรวบรวม การคัดแยก และการรีไซเคิลขยะ โดยแรงงานนอกระบบมีบทบาทสำคัญเป็นพิเศษ

แรงงานจัดการขยะนอกระบบในประเทศรายได้ต่ำมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการทำงานของระบบจัดการขยะมูลฝอย แต่แรงงานกลุ่มนี้มักทำงานภายใต้สภาพแวดล้อมที่ไม่มั่นคง เผชิญกับการตีตราทางสังคม การคุ้มครองทางกฎหมายที่จำกัด และความเสี่ยงด้านสุขภาพอย่างมีนัยสำคัญ

ในทางตรงกันข้าม ประเทศรายได้สูงมีสัดส่วนการจ้างงานที่เกิดขึ้นทางอ้อมเพิ่มขึ้น ผ่านอุตสาหกรรมที่จัดหาสินค้าและบริการให้กับภาคการจัดการขยะ หรือได้รับประโยชน์จากภาคธุรกิจดังกล่าว อย่างไรก็ตาม การจ้างงานทางอ้อมไม่ได้รวมอยู่ในการประมาณการการจ้างงานของรายงานฉบับนี้

การรายงานข้อมูลการจ้างงานอย่างเป็นระบบต่อสาธารณะยังคงจำกัดอยู่ในประเทศรายได้สูงและบางประเทศรายได้ปานกลาง ส่งผลให้เกิดข้อกังวลเกี่ยวกับความน่าเชื่อถือของข้อมูลและการมองเห็นบทบาทของแรงงานนอกระบบ

ต้นทุนและการจัดหาเงินทุน

ต้นทุนการจัดการขยะชุมชนทั่วโลกในปัจจุบันสูงกว่า 250,000 ล้านดอลลาร์ต่อปี และคาดว่าจะเพิ่มขึ้นเป็น 426,000 ล้านดอลลาร์ภายในปี 2593 หากยังคงดำเนินแนวทางปฏิบัติในปัจจุบันต่อไป

ต้นทุนดังกล่าวแตกต่างกันอย่างมากในแต่ละประเทศ โดยขึ้นอยู่กับปัจจัยต่าง ๆ เช่น วิธีการเก็บรวบรวมและบำบัดขยะ การมีส่วนร่วมของชุมชน ค่าแรงและค่าเชื้อเพลิง รวมถึงระดับการใช้ระบบอัตโนมัติ

ระบบจัดการขยะขั้นพื้นฐานในประเทศรายได้ต่ำมีต้นทุนอย่างน้อย 40-45 ดอลลาร์ต่อตัน ขึ้นอยู่กับเงื่อนไขในแต่ละพื้นที่ ขณะที่ระบบขั้นสูงซึ่งรวมการรีไซเคิลและการลดปริมาณขยะที่ต้องนำไปฝังกลบ มักมีต้นทุนสูงกว่า 120 ดอลลาร์ต่อตัน

สถานการณ์ดังกล่าวสร้างแรงกดดันทางการเงินอย่างมากต่อหน่วยงานท้องถิ่น และส่งผลต่อความยั่งยืนและประสิทธิภาพในการให้บริการ

การจัดการขยะชุมชนเป็นบริการที่มีต้นทุนสูงสำหรับรัฐบาลท้องถิ่น และสร้างแรงกดดันอย่างมีนัยสำคัญต่องบประมาณภาครัฐ โดยเฉพาะในประเทศรายได้ต่ำและปานกลาง

รายงาน What a Waste ระบุว่า โดยเฉลี่ยแล้วการจัดการขยะมูลฝอยใช้สัดส่วนประมาณ 6% ของงบประมาณเทศบาล โดยเมืองในประเทศรายได้ต่ำมีสัดส่วนการใช้จ่ายสูงกว่าค่าเฉลี่ย

แม้จะมีการใช้จ่ายงบประมาณดังกล่าว แต่หลายเมืองยังคงประสบปัญหาในการให้บริการครอบคลุมทุกพื้นที่ การบำรุงรักษาโครงสร้างพื้นฐานขั้นพื้นฐาน และการจัดเก็บรายได้ให้เพียงพอต่อค่าใช้จ่ายในการดำเนินงาน

การจัดเก็บค่าธรรมเนียมจากผู้ใช้บริการเพื่อให้ครอบคลุมต้นทุนทั้งหมดสามารถดำเนินการได้เป็นส่วนใหญ่ในประเทศรายได้สูง ขณะที่ประเทศรายได้ต่ำและปานกลางส่วนใหญ่ยังต้องพึ่งพาการสนับสนุนทางการเงินจากงบประมาณของรัฐบาลท้องถิ่น รัฐบาลระดับภูมิภาค และรัฐบาลกลาง

ค่าธรรมเนียมบริการจัดการขยะมีความแตกต่างกันอย่างมาก โดยมีตั้งแต่เพียง 10 ดอลลาร์ต่อครัวเรือนต่อปีในประเทศรายได้ต่ำ ไปจนถึงมากกว่า 500 ดอลลาร์ในประเทศรายได้สูง โดยมีค่าธรรมเนียมเฉลี่ยอยู่ที่ 30 ดอลลาร์และ 260 ดอลลาร์ ตามลำดับ

ต้นทุนที่เกิดขึ้นจริงมักสูงกว่าเงินทุนที่ได้รับจากค่าธรรมเนียมผู้ใช้บริการ การจัดสรรงบประมาณ และแหล่งเงินทุนอื่น ๆ รวมกัน ส่งผลให้เกิดการลงทุนไม่เพียงพอและช่องว่างในการให้บริการอย่างต่อเนื่อง ซึ่งเป็นปัญหาที่ส่งผลกระทบต่อเนื่องซึ่งกันและกัน

รายงานฉบับนี้ประเมินว่า ประเทศรายได้ปานกลางจำเป็นต้องใช้งบประมาณประมาณ 0.3% ของผลิตภัณฑ์มวลรวมภายในประเทศ (GDP) เพื่อจัดตั้งระบบเก็บรวบรวมขยะและจัดการขยะชุมชนอย่างถูกต้องตามหลักสิ่งแวดล้อมให้ครอบคลุมทุกพื้นที่ในระดับพื้นฐาน ขณะที่ระบบที่มีความก้าวหน้ามากขึ้นอาจต้องใช้งบประมาณเกือบ 0.5% ของ GDP

ส่วนประเทศรายได้ต่ำอาจจำเป็นต้องใช้งบประมาณเกือบ 0.8% ของ GDP เพื่อให้บริการขั้นพื้นฐานครอบคลุมทุกพื้นที่ เนื่องจากมีระดับการให้บริการตั้งต้นที่ต่ำกว่าและมีขนาดเศรษฐกิจเล็กกว่า ขณะที่ประเทศรายได้สูงจำเป็นต้องใช้งบประมาณอย่างน้อยหนึ่งในสามเปอร์เซ็นต์ของ GDP

เมื่อเปรียบเทียบกัน พบว่าประมาณสามในสี่ของประเทศรายได้ต่ำและปานกลางมีรายงานการใช้จ่ายภาครัฐด้านการจัดการขยะมูลฝอยต่ำกว่า 0.15% ของ GDP ส่วนประเทศรายได้สูงอยู่ที่ประมาณ 0.3% ของ GDP

แม้ว่ารายจ่ายภาครัฐที่มีการรายงานในประเทศรายได้ต่ำและปานกลางจะต่ำกว่าความต้องการเงินทุนที่ประเมินไว้มาก แต่ค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นจริงมีแนวโน้มสูงกว่าตัวเลขดังกล่าว เนื่องจากข้อมูลด้านงบประมาณมักไม่รวมค่าใช้จ่ายของผู้ให้บริการภาคเอกชนและรัฐวิสาหกิจ

ภายใต้สถานการณ์ที่ดำเนินธุรกิจตามปกติ ประเทศรายได้ต่ำและประเทศรายได้ปานกลางระดับต่ำจะเผชิญกับความต้องการลงทุนจำนวนมาก โดยประเมินว่าจำเป็นต้องใช้เงินลงทุน 556,000 ล้านดอลลาร์ในช่วงปี 2565-2593

การระดมเงินลงทุนในระดับดังกล่าวมีแนวโน้มจำเป็นต้องอาศัยแหล่งเงินทุนหลายรูปแบบ ทั้งทรัพยากรทางการคลังภายในประเทศ ความช่วยเหลือเพื่อการพัฒนา และเงินทุนจากภาคเอกชน

ระหว่างปี 2546-2564 เงินทุนเพื่อการพัฒนาอย่างเป็นทางการที่ให้คำมั่นสนับสนุนภาคการจัดการขยะมีมูลค่ารวมเพียง 14,500 ล้านดอลลาร์ ในจำนวนนี้เป็นเงินทุนสำหรับประเทศรายได้ต่ำ 1,000 ล้านดอลลาร์ และประเทศรายได้ปานกลางระดับต่ำ 5,900 ล้านดอลลาร์

แม้ว่าภาครัฐยังคงมีบทบาทสำคัญในการวางแผน กำกับดูแล และให้บริการหลัก แต่การจัดหาเงินทุนเพิ่มเติมจากภาคเอกชนมีแนวโน้มที่จะมีบทบาทเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะในโครงการสถานที่บำบัดและนำทรัพยากรกลับมาใช้ประโยชน์ขั้นสูง

การมีส่วนร่วมของภาคเอกชนในธุรกิจจัดการขยะขึ้นอยู่กับความสามารถในการสร้างรายได้ที่คาดการณ์ได้ ซึ่งต้องอาศัยนโยบายด้านอัตราค่าบริการ ระบบจัดเก็บค่าธรรมเนียม และกรอบนโยบายและกฎระเบียบที่เอื้อต่อการดำเนินธุรกิจของผู้ประกอบการเอกชน

ดังนั้น การจัดหาเงินทุนที่เชื่อถือได้ในภาคการจัดการขยะจึงยังคงเป็นปัจจัยสำคัญในการสร้างพื้นฐานสำหรับการมีส่วนร่วมของภาคเอกชน และสร้างหลักประกันว่าจะสามารถให้บริการได้อย่างต่อเนื่องและมีคุณภาพสูง

ภาคการจัดการขยะได้รับประโยชน์จากกลไกทางการเงินที่มีนวัตกรรม

โดยมีบทบาทอย่างชัดเจนในตลาดคาร์บอน โดยเฉพาะจากการเข้าร่วมกลไกการพัฒนาที่สะอาด (Clean Development Mechanism: CDM) ในช่วงที่ผ่านมา และปัจจุบันมีแนวโน้มที่จะได้รับประโยชน์จากโอกาสใหม่ ๆ ภายใต้มาตรา 6 ของความตกลงปารีส

การเข้าร่วมตลาดดังกล่าวช่วยให้ผู้ประกอบการจัดการขยะสามารถดึงดูดเงินลงทุนสำหรับเทคโนโลยีบำบัดขยะ เช่น การดักจับและนำก๊าซจากหลุมฝังกลบมาใช้ประโยชน์ การทำปุ๋ยหมัก และการเปลี่ยนขยะเป็นพลังงาน ซึ่งช่วยลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก

การเข้าถึงเงินทุนด้านสภาพภูมิอากาศและการบรรลุเป้าหมายที่ต้องการ จำเป็นต้องมีธรรมาภิบาลที่ดี ระบบติดตามตรวจสอบและรายงานที่โปร่งใส รวมถึงการดำเนินงานที่สอดคล้องกับเป้าหมายด้านสภาพภูมิอากาศระดับชาติ เพื่อให้มั่นใจว่าการดำเนินงานมีความถูกต้องด้านสิ่งแวดล้อมและสร้างผลกระทบได้สูงสุด

เมื่อปริมาณขยะยังคงเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในประเทศรายได้ต่ำและประเทศรายได้ปานกลางระดับต่ำ ซึ่งยังมีระดับความครอบคลุมของบริการและโครงสร้างพื้นฐานต่ำกว่ามาตรฐาน ความท้าทายสำคัญจึงอยู่ที่การแก้ไขข้อบกพร่องที่มีอยู่และการรองรับความต้องการในอนาคต

หากไม่มีการเร่งลงทุน ช่องว่างในการให้บริการที่มีอยู่จะขยายกว้างขึ้น ส่งผลให้ประเทศต่าง ๆ ล้าหลังมากขึ้น และต้องเผชิญกับต้นทุนด้านสิ่งแวดล้อม สุขภาพ และเศรษฐกิจที่สูงขึ้น

ดังนั้น ความเร่งด่วนในการดำเนินการจึงมีอยู่สองด้าน ได้แก่ การขยายระบบให้รวดเร็วเพียงพอที่จะรองรับปริมาณขยะที่เพิ่มขึ้น และการยกระดับประสิทธิภาพให้สูงกว่าระดับพื้นฐานในปัจจุบันอย่างมาก เพื่อหลีกเลี่ยงต้นทุนทางเศรษฐกิจที่เพิ่มขึ้นจากการไม่ดำเนินการ และความเสียหายจากขยะที่ไม่ได้รับการจัดการอย่างเหมาะสม

ผลกระทบและโอกาส

การจัดการขยะมูลฝอยเป็นประเด็นที่เชื่อมโยงระหว่างการให้บริการในระดับท้องถิ่น ความน่าอยู่ของเมือง และการพัฒนาเศรษฐกิจ อีกทั้งยังมีความสำคัญเพิ่มขึ้นต่อความยั่งยืนด้านสิ่งแวดล้อมของโลก

ในระดับท้องถิ่น การจัดการขยะมีความจำเป็นต่อสุขภาพของประชาชน คุณภาพสิ่งแวดล้อม ความสามารถในการรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ และการทำงานของเมือง

บริการจัดการขยะที่มีประสิทธิภาพ เชื่อถือได้ และครอบคลุมทุกภาคส่วน ช่วยลดการแพร่กระจายของโรค ป้องกันการปนเปื้อนในน้ำ ดิน และอากาศ ลดความเสี่ยงจากน้ำท่วมที่เกิดจากการอุดตันของระบบระบายน้ำ และสนับสนุนการสร้างสภาพแวดล้อมในเมืองที่ปลอดภัยและเอื้อต่อการดำรงชีวิตอย่างมีศักดิ์ศรี

เมืองที่สะอาดช่วยสนับสนุนการพัฒนาเศรษฐกิจในท้องถิ่น ด้วยการเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันและเสริมสร้างสภาพแวดล้อมทางธุรกิจโดยรวมให้แข็งแกร่งขึ้น

เมื่อเมืองเปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจหมุนเวียน ซึ่งเป็นระบบที่นำวัสดุที่ได้จากขยะกลับเข้าสู่กระบวนการผลิต การจัดการขยะมูลฝอยจึงกลายเป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญของการลงทุน การมีส่วนร่วมของภาคเอกชน และการสร้างงาน

ในระดับโลก วิธีการจัดการขยะมีนัยสำคัญต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ มลพิษ และการใช้ทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่อย่างจำกัดอย่างยั่งยืน

การเผาขยะในที่โล่งและขยะอินทรีย์ที่ไม่ได้รับการจัดการอย่างเหมาะสมปล่อยก๊าซเรือนกระจก รวมถึงก๊าซมีเทนและคาร์บอนดำ ซึ่งมีส่วนทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและทำให้คุณภาพอากาศเสื่อมโทรมลง

รายงาน Global Methane Assessment ระบุว่า ภาคการจัดการขยะเป็นแหล่งปล่อยก๊าซมีเทนจากกิจกรรมของมนุษย์ที่ใหญ่เป็นอันดับ 3 ของโลก โดยมีสัดส่วนประมาณ 20% ของการปล่อยก๊าซมีเทนจากกิจกรรมของมนุษย์ทั่วโลก และจัดให้ภาคส่วนนี้เป็นหนึ่งในภาคส่วนที่มีความสำคัญเร่งด่วนในการดำเนินมาตรการลดการปล่อยก๊าซ 

ระบบจัดการขยะที่ไม่เพียงพอยังเป็นแหล่งสำคัญของขยะพลาสติกที่รั่วไหลลงสู่แม่น้ำและมหาสมุทร ซึ่งสร้างความเสียหายอย่างรุนแรงต่อระบบนิเวศทางทะเล และคุกคามการดำรงชีวิตของประชาชนและความหลากหลายทางชีวภาพ

แนวทางการจัดการขยะที่ไม่มีประสิทธิภาพส่งผลให้วัสดุที่มีคุณค่า เช่น โลหะ แร่ธาตุ และสารอาหาร สูญเสียไปอย่างถาวร ซึ่งบั่นทอนความพยายามในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่อย่างจำกัด และการเปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจที่ใช้ทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น

ผลกระทบที่หลากหลายเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงความจำเป็นในการมองการจัดการขยะทั้งในฐานะความท้าทายด้านบริการสาธารณะที่ต้องเร่งแก้ไข และโอกาสเชิงยุทธศาสตร์ในการสร้างประโยชน์อย่างมีนัยสำคัญต่อเศรษฐกิจ สังคม และระบบนิเวศในระดับท้องถิ่น

ในมิติทางเศรษฐกิจ เหตุผลสนับสนุนการจัดการขยะอย่างมีประสิทธิภาพมีความชัดเจน เนื่องจากต้นทุนจากการไม่ดำเนินการสูงกว่าค่าใช้จ่ายที่จำเป็นสำหรับระบบจัดการขยะที่เหมาะสมอย่างมาก

มีการแสดงให้เห็นแล้วว่า ต้นทุนทางเศรษฐกิจจากขยะที่ไม่ได้รับการเก็บรวบรวมและถูกเผา นำไปทิ้ง หรือปล่อยลงสู่แหล่งน้ำ รวมถึงความเสียหายจากน้ำท่วมที่เกิดจากท่อระบายน้ำอุดตันและความสามารถในการระบายน้ำฝนที่ลดลง มีมูลค่าสูงกว่าต้นทุนทางการเงินในการดำเนินระบบจัดการขยะอย่างเหมาะสม

ส่วนต้นทุนทางสังคมและต้นทุนค่าเสียโอกาสในวงกว้าง เช่น ความเชื่อมั่นที่ลดลงต่อหน่วยงานท้องถิ่น และผลกระทบต่อศักดิ์ศรีและความภาคภูมิใจของชุมชน แม้จะไม่ค่อยมีการประเมินเป็นตัวเลข แต่ยังคงเป็นปัจจัยสำคัญต่อการพัฒนาท้องถิ่นและความเป็นอยู่ที่ดีของสังคม

การลงทุนในระบบจัดการขยะที่เหมาะสมจะช่วยหลีกเลี่ยงต้นทุนเหล่านี้ และสร้างประโยชน์ในวงกว้าง ทั้งเมืองที่สะอาดและน่าอยู่มากขึ้น ซึ่งสามารถดึงดูดบุคลากรที่มีความสามารถและการลงทุน เพิ่มมูลค่าอสังหาริมทรัพย์ สร้างงาน และส่งเสริมการเติบโตของอุตสาหกรรมที่เกี่ยวข้อง เช่น การรีไซเคิลและการผลิต

ประโยชน์ทางสังคมประกอบด้วยการส่งเสริมความครอบคลุมและการขยายโอกาสในการจ้างงาน โดยมีการสร้างงานในภาคบริการจัดการขยะและการนำทรัพยากรกลับมาใช้ประโยชน์ ทั้งในภาคทางการและนอกระบบ

การบูรณาการแรงงานนอกระบบเข้ากับระบบจัดการขยะมีความสำคัญต่อการส่งเสริมความเท่าเทียมทางสังคมและเสริมสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชน

นอกจากนี้ ยังเกิดการจ้างงานเพิ่มเติมในขั้นตอนต้นน้ำ ผ่านการวิจัย การออกแบบผลิตภัณฑ์ใหม่ และการผลิตซ้ำเพื่อให้สามารถนำผลิตภัณฑ์กลับมารีไซเคิลได้ เมื่อเมืองต่าง ๆ หันมาใช้เศรษฐกิจหมุนเวียน การจัดการขยะจะช่วยขับเคลื่อนการสร้างงานในภาคส่วนต่อเนื่องและสร้างประโยชน์ทางเศรษฐกิจในวงกว้าง

ประโยชน์ด้านสิ่งแวดล้อมเกี่ยวข้องเป็นหลักกับการลดมลพิษและการบรรเทาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ โดยมีโอกาสดำเนินการอย่างมากทั้งในขั้นตอนต้นน้ำและปลายน้ำเพื่อแก้ไขปัญหามลพิษจากพลาสติก

ในขั้นตอนต้นน้ำ การออกแบบผลิตภัณฑ์ใหม่ การลดบรรจุภัณฑ์ที่ไม่จำเป็น และการใช้วัสดุทางเลือก สามารถช่วยป้องกันการเกิดขยะพลาสติกตั้งแต่ต้นทาง

ส่วนในขั้นตอนปลายน้ำ การทำให้ระบบเก็บรวบรวมขยะครอบคลุมทุกพื้นที่ และการยุติการทิ้งขยะในพื้นที่เปิดโล่ง เป็นสิ่งจำเป็นเพื่อป้องกันไม่ให้ขยะพลาสติกรั่วไหลสู่สิ่งแวดล้อม

การเสริมสร้างระบบจัดการขยะแบบบูรณาการและการลงทุนในแนวทางเศรษฐกิจหมุนเวียนยังเป็นปัจจัยสำคัญในการปกป้องระบบนิเวศและลดมลพิษ

ภาคการจัดการขยะมีโอกาสอย่างมากในการลดผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ โดยในปี 2565 การปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากกิจกรรมการจัดการขยะมูลฝอยทั่วโลกมีปริมาณประมาณ 1.28 พันล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่าต่อปี โดยก๊าซมีเทนเป็นองค์ประกอบส่วนใหญ่ คิดเป็น 1.15 พันล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่าต่อปี

หากยังคงดำเนินแนวทางปฏิบัติในปัจจุบันต่อไป คาดว่าการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากการจัดการขยะมูลฝอยจะเพิ่มขึ้นอย่างมาก โดยจะสูงถึง 1.84 พันล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่าภายในปี 2593 หรือเพิ่มขึ้น 43% จากระดับปี 2565

การสูญเสียอาหารและขยะอาหารเป็นปัจจัยสำคัญที่ก่อให้เกิดการปล่อยก๊าซดังกล่าว โดยอาจมีอาหารที่ผลิตขึ้นทั่วโลกถึงหนึ่งในสามที่สูญเสียหรือถูกทิ้งในแต่ละปี

การแก้ไขปัญหาการสูญเสียอาหารและขยะอาหารจึงมีความสำคัญต่อการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ตลอดจนการปรับปรุงความมั่นคงทางอาหาร การปกป้องทรัพยากรธรรมชาติ และการบรรลุเป้าหมายด้านสภาพภูมิอากาศ ซึ่งยังคงเป็นหนึ่งในประเด็นที่ซับซ้อนที่สุดที่โลกกำลังเผชิญอยู่ในปัจจุบัน สะท้อนให้เห็นถึงความเร่งด่วนและศักยภาพในการสร้างผลกระทบ โดยมี 156 ประเทศที่ยอมรับศักยภาพในการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากการปรับปรุงการจัดการขยะและพลาสติก ด้วยการบรรจุภาคการจัดการขยะไว้ในเป้าหมายการมีส่วนร่วมที่ประเทศกำหนด (Nationally Determined Contributions: NDCs)

มาตรการที่ให้ความสำคัญ ได้แก่ การทำปุ๋ยหมัก การดักจับก๊าซมีเทน และการรีไซเคิล อย่างไรก็ตาม ข้อจำกัดด้านเงินทุนและกฎระเบียบยังคงเป็นอุปสรรคต่อการดำเนินงาน โดยคำมั่นส่วนใหญ่ต้องพึ่งพาการสนับสนุนจากนานาชาติ

จำลองการจัดการขยะมูลฝอยชุมชนสู่เศรษฐกิจหมุนเวียนภายในปี 2593

รายงาน What a Waste 3.0 ได้พัฒนาสถานการณ์จำลองทางเลือกสำหรับการจัดการขยะมูลฝอยชุมชนจนถึงปี 2593 เพื่อเป็นกรอบในการทำความเข้าใจว่า การเลือกใช้นโยบายและระดับความมุ่งมั่นที่แตกต่างกันจะส่งผลต่ออนาคตของการจัดการขยะทั่วโลกอย่างไร

รายงานฉบับนี้นำเสนอ 3 สถานการณ์ ได้แก่ สถานการณ์ดำเนินธุรกิจตามปกติ (Business as Usual) สถานการณ์ที่มีความมุ่งมั่นในระดับต่ำ (Low Ambition) และสถานการณ์ที่มีความมุ่งมั่นในระดับสูง (High Ambition)

สถานการณ์ดำเนินธุรกิจตามปกติเป็นการคาดการณ์จากแนวโน้มที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน โดยประเมินว่าปริมาณขยะทั่วโลกจะเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ จาก 2.56 พันล้านตันในปี 2565 เป็น 3.86 พันล้านตันในปี 2593

ในทางตรงกันข้าม สถานการณ์ที่มีความมุ่งมั่นในระดับสูงจำลองอนาคตที่สามารถควบคุมปริมาณขยะที่เกิดขึ้นให้อยู่ในระดับปัจจุบันได้ แม้ว่าประชากรและเศรษฐกิจยังคงเติบโตอย่างต่อเนื่อง ผ่านการดำเนินมาตรการที่ตรงเป้าหมายและการปรับปรุงแนวทางการจัดการขยะ

ส่วนสถานการณ์ที่มีความมุ่งมั่นในระดับต่ำเป็นแนวทางกึ่งกลาง โดยสามารถลดปริมาณขยะได้เพียงครึ่งหนึ่งของผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นในสถานการณ์ที่มีความมุ่งมั่นในระดับสูง ส่งผลให้ปริมาณขยะทั่วโลกอยู่ที่ 3.12 พันล้านตันในปี 2593

สิ่งสำคัญคือ สถานการณ์จำลองเหล่านี้ได้รับการออกแบบมาเพื่อสนับสนุนการวางแผนระยะยาวและการพัฒนานโยบาย โดยคำนึงถึงการลดปริมาณขยะ ตลอดจนการปรับปรุงระบบเก็บรวบรวมและการจัดการขยะ

ในทุกสถานการณ์จำลอง ความครอบคลุมของการเก็บรวบรวมขยะจะขยายตัวเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ โดยประเทศรายได้ต่ำจะมีความก้าวหน้ามากที่สุด

แนวทางการบำบัดและกำจัดขยะจะได้รับการพัฒนาอย่างมากเช่นกัน ขณะที่สัดส่วนขยะที่ไม่ได้รับการเก็บรวบรวมและขยะที่ถูกนำไปทิ้งในพื้นที่เปิดโล่งจะลดลงอย่างรวดเร็ว

ความก้าวหน้าเหล่านี้แตกต่างกันตามระดับรายได้ของประเทศ โดยประเทศรายได้สูงและประเทศรายได้ปานกลางระดับสูงจะเพิ่มการรีไซเคิลและการทำปุ๋ยหมัก ขณะที่ประเทศรายได้ต่ำและประเทศรายได้ปานกลางระดับต่ำจะยุติการทิ้งขยะในพื้นที่เปิดโล่ง และขยายการเข้าถึงบริการรีไซเคิล การทำปุ๋ยหมัก และการฝังกลบอย่างถูกสุขลักษณะ

โดยรวมแล้ว สถานการณ์จำลองเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงขนาดของความท้าทายและศักยภาพในการพัฒนาการจัดการขยะไปสู่เศรษฐกิจหมุนเวียน

รายงานได้ประเมินต้นทุนทางการเงินและการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสำหรับสถานการณ์จำลองทั้ง 3 รูปแบบ โดยสถานการณ์ที่มีความมุ่งมั่นในระดับต่ำและระดับสูงมีต้นทุนโดยรวมต่ำกว่าสถานการณ์ดำเนินธุรกิจตามปกติ ซึ่งมีสาเหตุหลักจากปริมาณขยะที่ลดลง

ในทางกลับกัน ประเทศรายได้ต่ำและประเทศรายได้ปานกลางระดับต่ำจะมีความต้องการลงทุนและต้นทุนรายปีเพิ่มขึ้นในทุกสถานการณ์ โดยมีสาเหตุหลักจากสภาพพื้นฐานที่ยังอยู่ในระดับต่ำ ทั้งการมีขยะที่ไม่ได้รับการเก็บรวบรวมในวงกว้างและการทิ้งขยะในพื้นที่เปิดโล่ง

สถานการณ์จำลองดังกล่าวแสดงให้เห็นถึงประโยชน์ด้านสภาพภูมิอากาศอย่างมีนัยสำคัญ ซึ่งเกิดจากการปรับปรุงระบบจัดการขยะ โดยทั้งสถานการณ์ที่มีความมุ่งมั่นในระดับต่ำและระดับสูงคาดการณ์ว่า การปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากภาคการจัดการขยะทั่วโลกจะลดลงในช่วงปี 2573-2593 โดยในปี 2593 จะมีปริมาณการปล่อยก๊าซอยู่ที่ 1.33 พันล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า และ 0.91 พันล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า ตามลำดับ

สถานการณ์จำลองเหล่านี้มีเป้าหมายเพื่อให้ข้อมูลและเป็นแนวทางในการหารือและกำหนดนโยบายเกี่ยวกับเส้นทางการพัฒนาทางเลือกสำหรับภาคการจัดการขยะ

การจัดสรรสัดส่วนงบประมาณจาก GDP เพียงเล็กน้อยให้กับระบบจัดการขยะที่จำเป็นและมีการบริหารจัดการที่ดี จะช่วยสร้างความมั่นคงในการให้บริการขั้นพื้นฐาน หลีกเลี่ยงความสูญเสียทางเศรษฐกิจและมลพิษที่เพิ่มขึ้น สนับสนุนการสร้างงาน และปรับปรุงความน่าอยู่ของเมือง

สถานการณ์จำลองยังแสดงให้เห็นว่า การเพิ่มระดับความมุ่งมั่นในการดำเนินงาน โดยรวมการป้องกันและลดปริมาณขยะเข้ากับมาตรการต้นน้ำ เพื่อเพิ่มอัตราการใช้ซ้ำ การรีไซเคิล และการนำทรัพยากรกลับมาใช้ประโยชน์ให้สูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ จะช่วยสร้างประโยชน์เพิ่มเติมด้านสภาพภูมิอากาศ สิ่งแวดล้อม และประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากร ตลอดจนสร้างโอกาสเพิ่มเติมในการจ้างงานและการพัฒนาเศรษฐกิจ และสนับสนุนการบรรลุเป้าหมายความยั่งยืนระดับโลก